การศึกษา

การแสดงโขน โขน คือ อะไร

หากนิยามกว้างๆ โขน คือการแสดงอย่างหนึ่ง ที่ผู้แสดงต้องสวมหน้ากากหรือหัวโขน ในทางสากลเรียกว่า Mask Play หมายถึง หน้ากากนาฏกรรมหรือการแสดงสวมหน้ากาก และถ้านิยามตามบริบท ในระยะแรกที่โขนเกิดขึ้นมานั้นโขนเป็นส่วนหนึ่งในพิธีกรรมของพราหมณ์ เล่าเรื่องการอวตารของพระนารายณ์หรือพระวิษณุ ซึ่งเป็นเรื่องศักดิ์สิทธิ์ในศาสนาฮินดู โขนจึงหมายถึงการละเล่นศักดิ์สิทธิ์ มีจุดประสงค์เพื่อเผยแพร่ศาสนา ไม่ใช่การแสดงเพราะไม่มีผู้ดู ทุกคนล้วนมีส่วนร่วมหรือเป็นส่วนหนึ่งของพิธีกรรม ถ้าเป็นการแสดงจะแยกกันชัดระหว่างผู้เล่นและผู้ดู

การแสดงโขน

ต่อมาโขนค่อยปรับเพิ่มบริบทเป็นการจัดขึ้นเพื่อสรรเสริญพระมหากษัตริย์ว่าเป็นพระราม ซึ่งเป็นองค์อวตารของพระนารายณ์ลงมาปราบยุคเข็ญ แนวคิดเรื่องกษัตริย์เป็นสมมติเทพจึงส่งผ่านมาถึงไทย โขนในยุคแรกจึงเป็นการละเล่นศักดิ์สิทธิ์ของราชสำนัก ถูกยกย่องว่าเป็นเครื่องราชูปโภคของพระมหากษัตริย์ และเล่นเฉพาะในโอกาสพิเศษ เช่น งานถวายพระเพลิงพระบรมศพ งานฉลองปูชนียสถาน พระอาราม หรือสมโภชเจ้านายทรงบรรพชา สมโภชในงานเฉลิมพระชนมพรรษา สมโภชวันประสูติเจ้านานที่สูงศักดิ์ เป็นต้น

การสืบค้นความหมายที่มาของคำว่า “โขน” มีผู้สันนิษฐานไว้หลายทาง ทางหนึ่งคือ ดูเทียบจากการออกเสียงที่มีสำเนียงเดียวกัน ซึ่งพบว่าในภาษาเบงคาลีมีคำที่ออกเสียงว่า ขละ หรือ โขล หรือ โขฬะ หมายถึง เครื่องดนตรีชนิดหนึ่งใช้ตี รูปร่างคล้ายตะโพน ในภาษาทมิฬก็มีคำที่ออกเสียงว่า ไกล หรือ โกลัม หมายถึง การตกแต่งประดับร่างกายให้รู้ว่าเป็นเพศใด ขณะที่อิหร่านเองก็พบคำที่ออกเสียงว่า ควาน หรือ โขน หมายถึง ผู้ขับร้องแทนตัวตุ๊กตาหรือหุ่น ส่วนในภาษาเขมรก็มีคำว่า ละครโขน เป็นการแสดงที่ตัวยักษ์ ตัวลิง ใส่หน้ากากปิดหน้า ส่วนตัวพระ ตัวนาง เปิดหน้า และแสดงเรื่องรามเกียรติ์

นักวิชาการสสันนิษฐานว่าไทยนำคำศัพท์นี้มาแตกเป็น 2 คำ ใช้ใน 2 ความหมาย คำแรกคงคำไว้ให้มี 2 พยางค์ ออกเสียงว่า “ละคร” หมายถึง การแสดงอย่างหนึ่ง อีกคำหนึ่งตัดเหลือเพียงพยางค์เดียวว่า “โขน” ใช้หมายถึงการแสดงเรื่องรามเกียรติ์เรื่องเดียว
ส่วนการให้ความหมายในระยะหลัง นักวิชาการ ผู้แต่งตำราหรือผู้รู้ในวงการนาฏศิลป์ไทยอธิบายรายละเอียดต่างกันไป เช่น

โขน คือ การเล่นอย่างหนึ่งคล้ายละครแต่สวมหัวจำลองต่างๆ เรียกว่า “หัวโขน”

โขน คือ การแสดงประเภทนาฏกรรมอย่างหนึ่งของไทยที่มีมาแต่โบราณ เป็นการแสดงท่า ใช้การเต้นประกอบ จังหวะดนตรีและคนพากย์ เจรจาเป็นส่วนสำคัญ อาจมีการรำประกอบบทร้องบ้าง

โขน คือ การแสดงท่ารำเต้นออกท่าเข้าดนตรี ประกอบด้วย ตัวละครที่เป็นยักษ์ ลิง มนุษย์ เทวดา ผู้แสดงสวมหัวโขนไม่ร้องและเจรจาเองทั้งหมด แต่ปัจจุบันผู้แสดงเป็นมนุษย์และเทวดาไม่สวมหัวโขนและเพิ่มการขับร้องอย่างการแสดงละครใน

ที่มา : วารสารวัฒนธรรม ปีที่ ๕ ฉบับที่ ๔ ตุลาคม – ธันวาคม 2559